Een verrassende ontdekking

Ik werk nog niet zo heel lang als ontwerper in de architectenbranche en leer vrijwel elke dag iets nieuws. Steeds beter denk ik te begrijpen wat het precies betekent om praktiserend architect te zijn. Maar vandaag kwam ik tot een vrij schokkende ontdekking: architecten geven eigenlijk niet zo veel om gebouwen!

Dag in dag uit denk ik na over gebouwen – onder de douche, op het toilet, op kantoor (ik zeg het maar even, voor het geval mijn baas dit leest). Als kleine jongen was ik al gefascineerd door de bebouwde omgeving: het feit dat alles om mij heen bedacht en ontworpen was door mensen zoals jij en ik. Elke stoep, elke lantaarnpaal. Fascinerend vond ik het! Nu, jaren later, ontwerp ik zelf mee aan die gebouwde omgeving. Toch kom ik tot de conclusie dat ik de gebouwen zelf eigenlijk niet zo belangrijk vind. Hoe zit dat precies?

De puzzel van belangen en eisen

Net als bij veel complexe, gelaagde projecten in andere beroepen, is de voltooiing van een architectonisch project meestal het resultaat van maanden – soms zelfs jaren – van overleg, ontwerpen, herontwerpen, evalueren en herevalueren met verschillende partijen. Denk aan opdrachtgevers, aannemers, constructeurs, leden van de lokale welstandscommissie, gemeentelijke instanties en natuurlijk de directe en indirecte gebruikers van het gebouw zelf. En dan heb ik nog niet eens iedereen genoemd!

Elke betrokken partij heeft specifieke wensen en eisen: een aannemer kijkt vooral naar de bouwkosten, een buurtbewoner focust op de impact op zijn directe omgeving, en een bouwfysicus toetst of het ontwerp voldoet aan criteria zoals voldoende licht en ventilatie. Tegenwoordig zijn er zelfs experts die controleren of vleermuizen en andere diersoorten tijdens de bouw niet hun natuurlijke habitat verliezen.

Het is mijn taak als ontwerper om aandacht te geven aan al deze mensen (en dieren) en hun wensen en eisen. Vaak komt dit neer op luisteren: elk van hen brengt cruciale informatie en belangen in. Elk belang is een soort puzzelstukje dat invloed kan hebben op het uiteindelijke ontwerp.

Hier ligt de kern van het werk van een architect: al deze belangen samenvoegen tot een samenhangend geheel, zodat iedere partij zich gehoord voelt. Dat is tegelijkertijd de moeilijkste en leukste uitdaging van dit vak.

Het gebouw: de puzzel compleet

En nu komt het: hoe langer ik in dit vak zit, hoe meer ik ervan overtuigd raak dat een gebouw slechts het resultaat is van het samenvoegen van al deze belangen. Het gebouw is, simpel gezegd, de oplossing van een complexe, driedimensionale puzzel. Voeg alle puzzelstukjes samen, en voilà: je hebt een gebouw. Maar is dat echt zo eenvoudig?

Natuurlijk niet. Elk puzzelstukje – het belang van een partij – moet eerst afzonderlijk worden uitgewerkt. Vervolgens moeten al die puzzelstukjes samenpassen tot één coherent ontwerp. En juist hierin schuilt mijn schokkende conclusie: het is niet de taak van de architect om te geven om het gebouw zelf, maar om te geven om de belangen die dat gebouw vormgeven.

Wanneer is een gebouw mooi?

Dan rest natuurlijk de vraag: levert het oplossen van al die puzzelstukjes ook een mooi gebouw op?

Ik denk van wel.

Hier raken we interessant terrein. Mijn docent architectuurgeschiedenis zei ooit: een mening vormen of een standpunt innemen is een van de moeilijkste dingen die er is.

Als een architect zorgvuldig alle mogelijke belangen inventariseert, analyseert, weegt en vertaalt naar een gebouw, kan dat haast niet anders dan een goed gebouw opleveren. Het draait om liefde, tijd en aandacht. Als een architect zich met passie en toewijding inzet voor de belangen, ontstaat bijna altijd een goed gebouw. Is dat niet zo bij elke menselijke creatie waarin liefde en aandacht zitten?

Ontwerpkeuzes: een kwestie van balans

Ontwerpen draait uiteindelijk om keuzes maken. Die keuzes baseer je op belangen: “Ik plaats hier geen raam, omdat dit de privacy van de buurman zou schaden.” Kortom, ontwerpkeuzes zijn onlosmakelijk verbonden met belangen – die van de opdrachtgever, de gebruikers, de buurtbewoners, de constructeur, en zelfs de eerder genoemde vleermuizen.

Ik geloof dat subjectieve oordelen als “mooi” en “lelijk” vaak voortkomen uit de manier waarop een ontwerper bepaalde belangen heeft afgewogen. Een gebouw dat door velen als “misplaatst” wordt ervaren, is waarschijnlijk het resultaat van een ontwerper die bijvoorbeeld de historische context of de omgeving niet goed heeft gewogen. Andersom geldt: een gebouw dat we als “kloppend” beschouwen, laat zien dat er tijd, liefde en zorg in het ontwerp zijn gestoken.

Dit is een van de redenen waarom we oude steden vaak mooi vinden: ze zijn rijk aan zorgvuldig vormgegeven details en ademen liefde voor de stad.

Uiteraard zijn er ook moderne manieren om te zien dat er zorg in een gebouw is gestoken, maar het punt is duidelijk. Bovendien laat de diversiteit in prijsvraaginzendingen zien dat er altijd meerdere prachtige oplossingen mogelijk zijn voor eenzelfde opgave. Architectuur is geen exacte wetenschap, en gelukkig maar, want anders zou mijn vak een stuk minder leuk zijn.

Wat architecten echt belangrijk vinden

Elke architect weegt belangen op zijn eigen manier af en smeedt de puzzelstukjes tot een uniek ontwerp. Geen twee architecten zouden hetzelfde gebouw bedenken. Toch hebben alle architecten één ding gemeen: ze geven om jou.

Architecten geven om jouw straat, jouw wijk, jouw stad. Ze geven om natuur, ruimte en omgeving. Ze geven om de geschiedenis van een plek, om ontmoetingen, om privacy. Ze geven om zichtlijnen, kleuren en materialen. Zelfs om vleermuizen. Kortom, ze geven om belangen.

Maar er is één ding waar architecten niet om geven: het gebouw zelf.

Share

Gisterenavond keek ik de film Perfect Days. Een indrukwekkende art house film met weinig woorden. De film speelt zich af in Tokyo, met in de hoofdrol een nobele, hardwerkende man op leeftijd die werkt als schoonmaker bij het bedrijf Tokyo Toilets waar hij openbare toiletten schoonmaakt.

Hoewel ik pas op de helft ben is de film nu al een aanrader. Ik wil echter vooral even stilstaan bij de publieke toiletgebouwen die in de film voorbij komen. De één nog mooier dan de ander. Over elk gebouwtje zou je bij wijze van een korte documentaire kunnen maken. De gebouwen zijn ontworpen door bekende Japanse architecten (waaronder Tadao Ando) en staan symbool voor de wereldwijd bekende Japanse cultuur van gastvrijheid.

Het toiletgebouw dat bij mij tot nu toe in het oog springt is het gebouw ontworpen door Shigeru Ban. Hierboven afgebeeld. Het gebouwtje is volledig transparant wanneer het toilet niet wordt gebruikt. Je kan dus van afstand al zien of het toilet in gebruik is ja of nee. Handig als de nood hoog is. Wanneer het toilet echter bezet is, en men de deur op slot draait, verliest het glas zijn transparantie en zorgt het voor de nodige privacy, te zien op de afbeelding hieronder.

Hoewel ik dit nog niet eerder ben tegen gekomen is dit technische snufje al stokoud en zal het voor sommige van jullie misschien ‘slechts’ een leuk trucje zijn. Ik was in elk geval positief verrast. Mocht je het leuk vinden om alle 17 toiletgebouwen die in de film voorbij komen te bekijken, dan kan dat hier.

Totale ruimte

Nu door naar het punt dat ik wil maken. Licht. Daar wil ik heen. Het toiletgebouw zetten mij aan tot nadenken over daglicht op het toilet of in de badkamer.

Zelf woon ik in een ingetogen huurhuisje waar - bij binnenkomst - het toilet naast de voordeur zit. Handig. Niet alleen als je nodig moet plassen als je net thuiskomt, maar ook omdat het toilet dan een raam heeft. Ik weet niet hoe jullie hier tegen aankijken, maar een toilet met een raam vindt ik zelf erg fijn en niet meer dan normaal. Je kan het raam open doen om even te luchten en het daglicht houdt je in contact met de buitenwereld.

Het heeft iets fijns om - waar je je ook bevindt in je woning - de buitenwereld te zien, vooral de lucht. Hetzelfde gevoel heb ik wanneer ik een lift uitstap en gelijk naar buiten kan kijken; je kan gelijk inschatten hoe hoog je zit. En daar zit het geheim van het daglicht in. Volgens de bekende Nederlandse architect en stedenbouwer Jaap Bakema heeft dat fijne gevoel er mee te maken dat we als mensen onszelf willen oriënteren. We moeten onszelf kunnen plaatsen, onszelf kunnen relateren in de oneindige ruimte - de totale ruimte zoals Bakema die noemt - om ons heen. We willen ons thuisvoelen in dit oneindige niets en dus bouwen we ankerpunten, bijvoorbeeld huizen die dienen als een thuis, omdat we onszelf anders verdwaald zouden voelen in de chaotische en onhuiselijke oneindigheid.

Deze visie gaf Bakema architectonische handvaten in zijn ontwerpen om ten alle tijden de relatie met buiten te behouden. Een visie die hij ongetwijfeld deels heeft ontwikkeld via zijn nauwe contact met Gerrit Rietveld, de meester van de open plattegrond en de relatie met buiten.

Betaalbaar klein wonen

In een volgend artikel zal ik uitgebreid ingaan op die Totale Ruimte door het boek Totale Ruimte van Annette Jansen te bespreken, maar voor nu wil ik vooral een pleidooi houden voor daglicht op het toilet.

Je hoort het goed. Een beetje overdreven zou je bijna denken om hiervoor een pleidooi te houden. Toch wil ik er iets over kwijt omdat een raam op het toilet in de huidige nieuwbouwwoningen zeker geen vanzelfsprekendheid meer is. Steeds vaker zie je badkamers en toiletten "aan de binnenkant" van de woning waarbij de (natte) ruimten worden afgezogen met mechanische ventilatie. Hieronder zo’n voorbeeld.

Nu zijn er wel degelijk redenen te bedenken om dit zo te ontwerpen. Doordat de buitenmuren van nieuwbouwwoningen tegenwoordig zo dik moeten zijn om te voldoen aan de bouwfysische eisen, houden ze door hun dikte ook veel vocht in de ruimte. In een natte ruimte als de badkamer kan dit vervelend zijn als er dan een raam in zit dat vocht naar binnen laat. Ook kan het voordelig zijn om een ruimte waar je nauwelijks bent - zoals een badkamer of toilet - niet aan de gevel te plaatsen zodat andere ruimten meer daglicht kunnen krijgen.

De Olifant in de Ruimte

Maar de spreekwoordelijke olifant in de ruimte (die in deze woning niet zal passen), zit hem natuurlijk in de huidige woningmarkt die op slot zit. Ik besef me daarom tegelijkertijd dat dit soort plattegronden één van de antwoorden zijn op diezelfde woningmarkt: je bouwt tenslotte meer huizen op hetzelfde stukje grond en op deze manier kunnen starters heel, heel, heel misschien nog een woning kopen.

Maar toch, een nieuwbouwwoning met een een hart-op-hart maat van 3,6 meter. Dat is wel erg smal. Zo smal dat je alleen op het toilet je kont er kan keren. Je betaalt voor deze woning - in deze huidige woningmarkt - een godsvermogen en je hebt niet eens fatsoenlijke hal waarin je binnenkomt of je gasten kan ontvangen. En als je nodig moet plassen als je thuiskomt, moet je nog een stuk verder lopen ook.

Er bekruipt mij het gevoel van de Tiny House beweging die door haar trendy marketing je doet geloven dat je in een minimalistisch luxe boshuisje woont, terwijl het in zekere zin een soort verkapte woonwagens zijn met als enige verschil dat je er onder de noemer “Tiny House” nu een paar honderd euro extra betaalt. Nu overdrijf ik een beetje, maar je snapt mijn punt.

Vrijheid

De man in de film Perfect Days heeft een ongekende innerlijke motivatie en staat elke dag weer op met eenzelfde positiviteit. Iedere dag vertrekt hij in de vroege ochtend met een grote glimlach richting de openbare toiletten van Tokyo. Die innerlijke drive en passie (ook wel Ikigai - waar Japanners om bekend staan) zorgt er overigens voor dat de bevolking daar tot zeer late leeftijd hun beroep uitoefent - uiteraard zolang de gezondheid het toelaat. Nu ben ik zeker geen Japan-kenner, maar iets zegt mij dat ze het woord ‘werk’ of ‘pensioen’ daar niet eens kennen met zo’n levensopvatting. Je doet gewoon waar je goed in bent. Dat noem je dan toch geen werk?

Laat ik dat meenemen uit de film. Je werk uitoefenen met een ongekende passie - ongeacht welke beroep - en trots zijn om die dienst te mogen (terug)leveren aan de maatschappij. De maatschappij waar jij zelf zoveel aan te danken hebt.

En zo legt je brein plots een link tussen de Japanse levensopvatting - toiletten zonder raam - én dodenherdenking waar je net om 20:00 uur naar hebt zitten kijken:

Ik kan mij met passie druk maken over toiletraampjes - omdat ik vrij ben.

P.S. Waar ben Ik

Ik zou dan ook zeggen, maak je vooral druk - in positieve zin - over banale zaken waarvan jij denkt dat ze belangrijk zijn en zie het als een voorrecht om je daarover druk te maken in een vrij land als Nederland. Ik maakte mij vandaag druk over een raam op het toilet. Waar maak jij je in alle vrijheid druk over?

P.S. Dit artikel is geschreven via een notitie-app op mijn smartphone in het bijzijn van daglicht. Licht afkomstig uit een eenvoudig raam met zicht op de hemel zodat ik mijzelf goed kon oriënteren; ik wist precies waar ik mij bevond in mijn woning tijdens het schrijven. Mag u raden waar. **Hint: vlak bij de voordeur**